Pleidooi gehouden door Wessel Kraaij op 30-1-2026 op de Zeepkist van de We Doen het Samen bijeenkomst in het Huis van Actief Burgerschap in Utrecht.
De meesten van ons gebruiken al een alternatief voor Whatsapp, maar we weten dat het moeilijk is om iedereen over te halen te switchen. Ingewikkelder is het nog voor onze digitale werkomgeving, door onze telefoons en IT omgevingen van school of werkgever zijn we gewend aan cloud functies van ‘big tech’ platforms.
Met het nieuwe beleid van de Amerikaanse overheid is duidelijk geworden dat ‘big tech’ platforms een essentiële schakel zijn in een geopolitiek spel en dat onze afhankelijkheid ons kwetsbaar maakt.
Enkele voorbeelden die deze afhankelijkheid verduidelijken:
- Een groot deel van de IT diensten van overheden en onderwijsorganisaties zijn gebaseerd op genoemde ‘big tech’ platforms. https://zijnwealautonoom.nl/
- De Big tech platforms proberen zoveel mogelijk ruimte krijgen voor groei, ‘move fast and break things’ , en in deze context ligt de EU wetgeving (GDPR , AI Act, Digital Services Act) onder vuur.
- Big tech beinvloedt onze maatschappij via AI en surveillance business modellen gebaseerd op profiling en gepersonaliseerde advertenies. https://www.youtube.com/watch?v=54jI1Spxn0I , zie ook Buitenhof zondag 25-1.
- Er is een risico dat we geen toegang hebben tot onze eigen data, documenten en diensten, of dat onze afhankelijkheid wordt uitgebuit middels gijzeling. Een voorbeeld is het verwijderen van onderzoeksdata over klimaatverandering en de acties tegen de voorzitter van het internationale strafhof in Den Haag.
- Big tech biedt diensten gratis aan in primair en voortgezet onderwijs
Het is tijd om de afhankelijkheid af te bouwen, maar hoe?
Enkele voorbeelden van initiatieven in Nederland:
- Nederlandse hoger onderwijs instellingen verenigd in SURF bieden Nextcloud aan als alternatief voor Microsoft Azure.
- Razendsnelle overstap van het Internationaal Strafhof naar OpenDesk in 2025, vanwege dreiging uit de VS: https://www.binnenlandsbestuur.nl/digitaal/internationaal-strafhof-neemt-afscheid-van-microsoft-365
- Barbara Kathmann vraagt aandacht in TK om te voorkomen dat SVB naar Azure overgaat. Pleit voor verandering aanbestedingsregels om EU en NL bedrijven een kans te geven voor cloud diensten. https://nos.nl/artikel/2599837-nederlandse-cloud-binnen-handbereik-tweede-kamer-wil-haast-maken
- Onderwijs: Wytze Niezen probeert via linkedin discussie plan te maken voor alternatief voor Office https://www.linkedin.com/posts/wytzeniezen_wie-wil-voor-14-miljoen-euro-per-jaar-een-activity-7417963342134149121-MK1e/
- public stack: overzicht alternatieve software en public spaces conferentie (Waag) https://publicstack.net/
- Nederland: PubHubs als alternatief voor facebook messenger (Bart Jacobs, Jose van Dijk) https://www.pubhubs.net/nl/
- Nederland: waihonapedia als alternatief voor zelfhulp / zelfonderzoek FB groepen (o.a. Zelf Onderzoek Netwerk Nederland) https://zelfonderzoeknetwerk.nl/communities/waihonapedia/
- Voorstel stewart owned ICT bedrijven voor nationale kritische ICT om te voorkomen dat bedrijven worden overgenomen. (zoals Solvinity en Zivver), aangeboden aan TK
- https://www.binnenlandsbestuur.nl/digitaal/beschermd-eigenaarschap-behoedt-overheid-voor-verrassing
- GPT NL is een volledig ‘eerlijke’ Nederlandse chatbot (geen data-roof). Gehonoreerd met de NL privacy award https://ibestuur.nl/data-en-ai/ethiek/gpt-nl-wint-nederlandse-privacy-award
Wat kan WDHS hiermee?
Inrichten van alternatieve applicaties voor WDHS coalitie vraagt experimenteren en gezamenlijk investeren, maar dan ben je wel van afhankelijkheid af. Waarschijnlijk wel met iets minder gebruiksgemak.
Ingredienten:
- Ligt voor de hand om dit gezamenlijk aan te pakken.
- Inventariseer behoeften, draagvlak, technologieaanbod, financiering,
- Zorg voor leiderschap bij stapsgewijze cultuurverandering
- Experiment doen met bijvoorbeeld Collabora online + nextcloud . Er zijn diverse partijen in Nederland die hier kunnen helpen.
- Doel: WDHS in staat stellen om autonome data/kennishub en digitale samenwerkingsomgeving aan te bieden aan Bewonersinitiatieven.
Mijn vraag aan deze community:
- Wie is hier ook in geïnteresseerd en wil hier energie in steken of heeft nuttige contacten?
Nuttige bronnen:
- Voor heel concrete suggesties voor apps en tools zou je kunnen verwijzen naar https://www.waag.org/nl/grip/ (hoewel hoofdzakelijk gericht op mobiele telefoons)
- PublicSpaces heeft een tool ontwikkeld om het technologiegebruik van je eigen organisatie te evalueren: https://publicspaces.net/project/de-digitale-spoelkeuken/. Hij werkt nog niet perfect, maar volgens mij is het wel een goede start
- Op de Public Spaces-conferentie gaan we een hackathon organiseren voor sociale ondernemingen over digitale autonomie. Dit is (nog) besloten, maar ik voorzie dat er misschien wel wat plekken vrij komen. Mocht je met organisaties in contact komen die echt verder willen en voor wie dit interessant is, zou je kunnen aanbieden dat we ze op de reservelijst zetten voor deelnemers.
- Duitsland: Opendesk project (Collabora online plus nextcloud) (Nederland: mijn bureau)